Azərbaycan-İran münasibətlərində yeni səhifə - Rəsmi səfərdən strateji reallığa - ŞƏRH

Azərbaycan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra onun müstəqilliyini tanıyan ilk dövlətlərdən biri İran olub. Bu hadisə 1991-ci ilin 25 dekabr tarixində baş versə də, iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci ilin 12 mart tarixində yaranıb. Ortaq tarixi və mədəni köklərə malik iki ölkənin münasibətləri həm də tərəfdaşlıq xətti üzrə inkişaf edib. İqtisadi müstəvidə bu əlaqələr, sadə ticarət mübadiləsindən strateji infrastruktur və enerji inteqrasiyasına qədər böyük bir yol qət edərək, xüsusilə son onillikdə regionun geoiqtisadi taleyini müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, Araz çayı üzərindəki su qovşaqlarının birgə istismarı, neft-qaz sahəsindəki "swap" əməliyyatları və Avrasiyanın logistik xəritəsini dəyişən transmilli nəqliyyat dəhlizlərinin reallaşdırılması da bu münasibətlərin möhkəmlənməsinə töhfə verib. Həm də əminliklə söyləmək olar ki, iki ölkə arasındakı iqtisadi münasibətlər artıq lokal maraqları aşaraq, Şimal-Cənub və Şərq-Qərb marşrutlarının kəsişməsində qlobal əhəmiyyət kəsb edən dayanıqlı bir platformaya çevrilib.

Bütün bu keçmişi və mövcud potensialı nəzərə alsaq, İranın yol və şəhərsalma naziri Fərzanə Sadiqin Bakıya gəlişi sadəcə növbəti bir nazir ziyarəti deyil. Bu səfər və İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Birgə Komissiyanın 17-ci iclası, regionun gələcək onillik logistik və enerji xəritəsində əsas dönüş nöqtəsidir. Bu görüş, Cənubi Qafqazda yaranan yeni reallıqlar fonunda Tehranın Bakı ilə "praktik nəticələrə söykənən yaxınlaşma" istəyinin real təzahürüdür. Məsud Pezeşkiyan hökumətinin bu addımı göstərir ki, İran artıq keçmişin siyasi gərginliklərini kənara qoyub, iqtisadi diplomatiya vasitəsilə etimadı bərpa etməkdə qərarlıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən sonra yaranan reallıq İran tərəfindən tam qəbul olunur və bu proses "3+3" platforması çərçivəsində, kənar müdaxilələr olmadan birgə inkişaf modelinə yol açır.

Səfərin gündəliyində duran nəqliyyat və logistika məsələləri bu əməkdaşlığın ürəyi hesab oluna bilər. Azərbaycan Avrasiyanın əsas nəqliyyat qovşağına çevrildiyi bir vaxtda, İran bu zəncirin ən strateji həlqəsidir. Bu nöqtədə "Araz dəhlizi" artıq sadəcə kağız üzərindəki alternativ deyil; o, Bakı və Tehranın regionda yaratmaq istədiyi yeni "logistik reallığın" mərkəzi sütunudur. Bu dəhliz vasitəsilə hər iki dövlət öz tranzit imkanlarını birləşdirərək sarsılmaz bir iqtisadi ox formalaşdırır. Bu yaxınlaşma Şərqi Zəngəzurla Naxçıvanı etibarlı şəkildə bağlamaqla yanaşı, İranın da regional tranzit mərkəzi statusunu möhkəmləndirir.

Bakıda müzakirə edilən texniki detallar, yəni körpülərin inşası, dəmir yollarının sinxronlaşdırılması və tariflərin tənzimlənməsi onu göstərir ki, hər iki paytaxt artıq praqmatik iqtisadi maraqları siyasi ritorikadan üstün tutur. Araz dəhlizi Türkiyədən Orta Asiyaya, Rusiyadan Hind okeanına qədər uzanan nəhəng coğrafiyada Azərbaycan və İranı bir-birindən asılı, lakin güclü tərəfdaşlara çevirir. Bu layihə təkcə yük daşımaq deyil, həm də "Xudafərin" və "Qız Qalası" hidroqovşaqları vasitəsilə su və enerji təhlükəsizliyini bölüşmək, ticarət dövriyyəsini illik bir milyard dollara çatdırmaq deməkdir. Beləliklə, bu yeni inteqrasiya dalğası daxili resurslara söykənən və kənar güclərə ehtiyac duymayan sarsılmaz bir iqtisadi ekosistem vəd edir.

Fərzanə Sadiqin Bakı görüşləri Ağbənd-Kəlalə istiqamətindəki işləri sürətləndirməklə Naxçıvana təhlükəsiz çıxışı təmin edəcək. Eyni zamanda, "Şimal-Cənub" dəhlizinin ən vacib həlqəsi olan Rəşt-Astara dəmir yolunun tikintisi masadakı ən strateji məsələdir. Bu xəttin tamamlanması Azərbaycan üzərindən keçən tranzit həcmini illik 15-30 milyon tona qədər yüksəltməyə qadirdir. Digər tərəfdən, Araz çayı üzərindəki su və enerji layihələrinin tam gücü ilə işə düşməsi hər iki tərəfə böyük dividendlər gətirəcək; bu, həm işğaldan azad edilmiş torpaqların suvarılması, həm də regionun enerji kəsirlərinin aradan qaldırılması deməkdir. Səfirliyin vurğuladığı "maneələrin aradan qaldırılması" isə artıq sadəcə söz deyil, gömrükdəki tıxacların, rəqəmsal əngəllərin və maliyyə hesablaşmalarındakı çətinliklərin həlli üçün atılan konkret addımlardır.

Nəticə olaraq, Fərzanə Sadiqin Bakıya səfəri sadəcə texniki razılaşmalar toplusu deyil, iki ölkə arasındakı qardaşlıq və tərəfdaşlıq bağlarının yeni səviyyədə təsdiqidir. Bu gün Azərbaycan və İran arasında iqtisadi münasibətlərin daha da inkişaf etməsi regionda sabitliyə, inkişafa və tərəfdaşlığa zəmin yaradır. İllik ticarət dövriyyəsini bir milyard dollara çatdırmaq hədəfi artıq sadəcə bir rəqəm deyil, real işlərin, çəkilən yolların və qurulan körpülərin məntiqi bəhrəsidir. Bakıdakı bu səmimi və işgüzar dialoq bir daha sübut edir ki, Azərbaycan öz regional gücünü artırdıqca, İranla qurulan strateji tərəfdaşlıq bu gücü daha da bütövləşdirir və bölgədəki dostluq körpülərini əbədi edir.

Hikmət Həsənov