Türkiyə S-400 məsələsinə nöqtə qoydu? - TƏHLİL

Yaxın Şərqdə və qlobal müdafiə sənayesində böyük əks-səda doğuracaq bir hərbi-siyasi sövdələşmənin pərdəarxası məqamları üzə çıxmaqdadır. Türkiyənin nüfuzlu "Hürriyet" nəşrinin aparıcı jurnalisti Abdulkadir Selvinin yaydığı məlumata görə, rəsmi Ankara Rusiyadan 2,5 milyard dollara satın aldığı mütərəqqi "S-400" zenit-raket komplekslərini Fars körfəzi regionunun aparıcı ölkələrindən birinə satıb.

Jurnalistin öz mənbələrinə istinadən verdiyi xəbərdə müqavilə ətrafındakı texniki və hüquqi maneələrin tamamilə aradan qaldırıldığı və rəsmi elanın yaxın zamanda veriləcəyi bildirilir. Alıcı tərəf kimi isə regionda ABŞ-İran gərginliyi fonunda hava hücumundan müdafiə sistemlərinə kəskin ehtiyacı olan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) və ya Qətərin adı çəkilir. Bu addım təkcə bir silah ticarəti deyil, Türkiyənin son onillikdə qarşılaşdığı ən böyük geosiyasi düyünlərdən birinin rasional şəkildə açılması deməkdir.

Məsələnin kökünə nəzər saldıqda, Türkiyənin 2017-ci ildə Rusiya ilə S-400 müqaviləsi imzalaması NATO və ABŞ ilə münasibətlərdə II Dünya Müharibəsindən bu yana ən dərin etimad böhranına yol açmışdı. Vaşinqton, Rusiyaya məxsus radarların və proqram təminatının NATO sistemlərinə, xüsusən də gizlilik (stealth) texnologiyasına malik F-35 qırıcılarına qarşı casusluq riski yaratdığını iddia edirdi.

Bunun fonunda ABŞ rəsmi Ankaraya qarşı ağır cəza tədbirlərinə əl atmışdı. Ankara proqramdan birtərəfli qaydada çıxarıldı və sifariş etdiyi qırıcıların tədarükü donduruldu. 2020-ci ilin dekabrında ABŞ-nin "rəqiblərinə qarşı sanksiyalar vasitəsilə mübarizə qanunu" (CAATSA) çərçivəsində Türkiyə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinə qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. Bu isə hərbi sahədə xarici maliyyələşmə, lisenziyalaşdırma və texnoloji transferlərin qarşısını ciddi şəkildə kəsirdi. Vaşinqton uzun müddət S-400-lərin Türkiyə ərazisində qutularda saxlanılmasını, ABŞ nəzarətinə verilməsini və ya tamamilə sıradan çıxarılmasını tələb edirdi. Lakin bu şərtlər Türkiyənin suverenlik prinsiplərinə zidd idi və Moskva ilə münasibətləri tamamilə qıra bilərdi. S-400-lərin üçüncü ölkəyə – həm ABŞ-nin, həm də Rusiyanın tərəfdaşı olan Fars körfəzi dövlətlərinə satılması Ankaranın hər iki tərəfi razı salan dahi diplomatik gedişidir. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun "bu məsələ Moskva-Ankara münasibətlərinə təsir etməyəcək" açıqlaması da bu sahədə pərdəarxası razılığın olduğunu göstərir.

Müasir hərbi doktrinalar baxımından S-400 sistemindən imtina edib beşinci nəsil F-35 Lightning II proqramına qayıtmaq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə misilsiz strateji üstünlüklər qazandırır:

1. Şəbəkə mərkəzli müharibə və NATO sisteminə inteqrasiya

S-400 olduqca güclü silah olsa da, NATO-nun hava hücumundan müdafiə şəbəkəsinə, erkən xəbərdarlıq radarlarına və AWACS təyyarələrinə inteqrasiya edilə bilmirdi. Bu isə o demək idi ki, S-400 Türkiyə üçün "tənha bir ada" kimi fəaliyyət göstərməyə məhkum idi. F-35 isə sadəcə qırıcı deyil, havada uçan rəqəmsal komandanlıq mərkəzidir. O, NATO-nun Link-16 məlumat ötürmə şəbəkəsinə tam daxil olaraq, ordunun bütün elementləri (gəmilər, yerüstü radarlar, digər təyyarələr) ilə eyni vaxtda informasiya mübadiləsi aparmaq imkanına malikdir.

2. Müdafiə mövqeyindən hava üstünlüyünə keçid

S-400 tamamilə müdafiə (aktiv-reaktiv qarşılama) xarakterli sistemdir. O, yalnız sənə tərəf gələn təhlükəni neytrallaşdırır, lakin ölkə hüdudlarından kənarda hücum və strateji çəkindirmə gücü yaratmır. F-35 isə radarlara yaxalanmayan "Stealth" texnologiyası sayəsində düşmən hava məkanına sızmaq, onun hava hücumundan müdafiə sistemlərini sıradan çıxarmaq və dərinlikdəki strateji hədəfləri məhv etmək qabiliyyətinə malikdir. Bu, Türkiyəyə müdafiədə qalmaq deyil, qabaqlayıcı zərbə endirmək gücü verir.

3. Texnoloji irəliləyiş və yerli müdafiə sənayesinə (Milli Mühərrik və "KAAN") təkan

Türkiyə F-35 proqramına yenidən daxil olmaqla TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN kimi milli hərbi nəhənglərin proqramdakı payını bərpa edəcək. Bu, ölkəyə milyardlarla dollarlıq birbaşa gəlir gətirməklə yanaşı, beşinci nəsil aviasiya texnologiyalarının (kompozit materiallar, rəqəmsal kokpit dizaynı, radar uducu örtüklər) yerli mühəndislər tərəfindən mənimsənilməsini təmin edir. Ən əsası, bu təcrübə Türkiyənin yerli beşinci nəsil qırıcısı olan "KAAN"-ın kütləvi istehsalını və proqram təminatının təkmilləşdirilməsini bir neçə il sürətləndirəcək.

4. Egey və Şərqi Aralıq dənizində balansın qorunması

Son illərdə Yunanıstanın ABŞ-dən F-35 qırıcıları almaq üçün rəsmi razılıq əldə etməsi Egey dənizində hava balansını müvəqqəti olaraq Türkiyənin əleyhinə dəyişmək riski yaradırdı. Türkiyənin yenidən F-35 proqramına qayıtması regionda mütləq hərbi və strateji üstünlüyün yenidən rəsmi Ankaranın əlinə keçməsini sığortalayır.

"Hürriyet" qəzetinin bu sensasiyalı iddiası reallaşacağı təqdirdə, Türkiyə beynəlxalq münasibətlər dərsliklərinə düşəcək bir "dahi gedişi" reallaşdırmış olacaq. Ankara 2,5 milyard dollarlıq investisiyasını (S-400) Fars körfəzinin ölkələrindən birinə sataraq maliyyə itkisini kompensasiya edir, Rusiya ilə ticarət tərəfdaşlığını qoruyur və ən əsası – Vaşinqtonun sanksiya zəncirlərini qıraraq qlobal hərbi aviasiyanın zirvəsinə (F-35) geri dönür. Bu tarixi addım, Türkiyəni regional gücdən qlobal hərbi-strateji gücə çevirən çevik və məntiqli dövlət siyasətinin növbəti göstəricisidir.

Azadxan Axundov